Poznań, 25.07.2024 roku
Znak sprawy: Or-II.0003.1.165.2024
Nr rej.: 26072401185
Pani
Halina Owsianna
Radna Miasta Poznania
Szanowna Pani Radna,
odpowiadając na otrzymaną za pośrednictwem Przewodniczącego Rady Miasta Poznania pismem z 17 lipca 2024 r. i przekazaną mi przez Prezydenta Miasta Poznania do rozpatrzenia interpelację Pani Radnej w sprawie pochówku na tzw. grobach przeznaczonych do likwidacji, po zasięgnięciu opinii Usług Komunalnych (jednostki organizacyjnej Miasta Poznania), zarządcy cmentarzy Miłostowo i Junikowo, uprzejmie informuję:
Wybór miejsca pochówku do pogrzebu na cmentarzach komunalnych Miłostowo i Junikowo w Poznaniu zależy od indywidualnych preferencji bliskich i rodziny osoby zmarłej. Wychodząc naprzeciw oczekiwaniom, Usługi Komunalne proponują miejsca pochówku w możliwie najbliższym sąsiedztwie lokalizacji wskazanej przez organizatora pochówku. Obecnie na cmentarzu Miłostowo Usługi Komunalne dysponują nowymi miejscami w ramach pól grobów głębinowych, natomiast na cmentarzu Junikowo korzysta się wyłącznie z grobów nieopłaconych lub zwolnionych po przeprowadzonych ekshumacjach. Tych drugich jest zdecydowanie mniej i przeważnie znajdują się w odleglejszych rejonach cmentarza, dlatego w większości przypadków bliscy i rodziny osób zmarłych decydują się na pochówek w grobie nieopłaconym. 
Odnosząc się do niewydobywania szczątków z grobu przeznaczonego do ponownego pochowania, wyjaśniam, że taka sytuacja została przewidziana w przepisach. W przypadku przekazania do pogrzebu grobu nieopłaconego, organizator pochówku jest informowany o pozostawieniu szczątków w takim grobie i każdorazowo składa stosowny wniosek.
Kwestia tzw. „likwidacji grobu” była przez Usługi Komunalne analizowana przy okazji działań prowadzonych na rzecz podtrzymywania pamięci o uczestnikach Powstania Wielkopolskiego, w ramach których szczątki powstańców z zaniedbanych, nieopłaconych grobów, przenoszone są do kolumbarium na cmentarzu Junikowo. W związku z tymi działaniami Usługi Komunalne zwróciły się do Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Poznaniu w sprawie prawnych możliwości przenoszenia szczątków w inne miejsce. Inspektor zajął jednoznaczne stanowisko, że każdorazowe wydobycie szczątków nosi znamiona ekshumacji, dlatego wymaga uzyskania stosownego zezwolenia i nie widzi innych prawnych możliwości przenoszenia szczątków.
W miastach, które wymieniła Pani Radna w interpelacji, wydobywanie i przenoszenie szczątków prawdopodobnie odbywa się w trybie nieekshumacyjnym, co jest dyskusyjne w świetle powyższego stanowiska.
Warto w tym miejscu podkreślić, że zgodnie z obowiązującym, jednolitym orzecznictwem sądów powszechnych i Sądu Najwyższego, ekshumacja traktowana jest jako ostateczny i wyjątkowy środek związany z ochroną dobra osobistego polegającego na prawie do kultywowania pamięci o osobie zmarłej. Poniżej przedstawiam przykłady orzeczeń:
1.	wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 6 listopada 2020 r., I ACa 753/19 – „Ekshumacja zwłok jako sposób usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych (art. 24 k.c.) może mieć miejsce tylko wyjątkowo czy w szczególnych przypadkach, gdyż jest to drastyczny sposób działania, zakłócający spokój zmarłego. Z tej przyczyny nawet w wypadku naruszenia prawa do grobu przy pochówku jest stosowany ostrożnie przy rozważeniu wszystkich okoliczności sprawy (…). Nawet w wypadku kolizji zasady niezakłócania miejsca spoczynku zmarłych z brakiem zgody osoby uprawnionej na pochowanie określonych zwłok, pierwsza zasada wyraźnie dominuje.”,
2.	wyrok Sądu Najwyższego z 19 listopada 2020 r., II CSK 30/19 – „Ekshumacja jest środkiem bardzo daleko idącym, gdyż w powszechnym odczuciu może pozostawać w konflikcie z potrzebą niezakłócania spokoju zmarłych oraz ich najbliższych, dla których ekshumacja może stanowić trudne przeżycie. W związku z tym korzystanie z tego środka, aczkolwiek nie jest całkowicie wykluczone, to może następować jedynie w szczególnych okolicznościach, gdy przemawiają za tym wyjątkowo istotne względy. Może to nastąpić w szczególności, gdy przeniesienie zwłok w inne miejsce jest jedynym sposobem pozwalającym na sprawowanie kultu pamięci osoby zmarłej przez uprawnionego (uprawnionych), które jest zupełnie niemożliwe w dotychczasowym miejscu złożenia zwłok.”.
Wyłączając powyżej opisane względy etyczne, dużym ryzykiem formalno-prawnym byłoby też przeprowadzanie większej liczby ekshumacji (masowo) w jednym czasie, w celu przygotowania miejsc pod kolejne potencjalne pochówki dla osób, które chciałyby skorzystać ze zwolnionych w ten sposób miejsc. Takie postępowanie mogłoby skutkować roszczeniem o naruszenie dobra osobistego związanego z przysługującym prawem do grobu, bowiem prawo do grobu nie ustaje z chwilą upływu terminu ważności opłaty. 
Orzecznictwo wskazuje, że wygasa ono dopiero wtedy, gdy zarząd cmentarza użył go do ponownego pochowania: „Trafnie jednak w literaturze i judykaturze podniesiono, że prawo do grobu ziemnego nie wygasa automatycznie z upływem 20 lat i także po tym terminie posiadający prawo do grobu może skutecznie zgłosić zastrzeżenie o przedłużeniu oraz uiścić opłatę. Prawo do grobu ziemnego w braku zastrzeżenia – po upływie 20-letniego terminu – wygasa dopiero wtedy, gdy zarząd cmentarza użył go do ponownego pochowania, tj. oddał miejsce komu innemu nieposiadającemu wcześniej prawa do grobu w tym miejscu, celem pochowania tam zwłok innego <obcego> zmarłego.” (wyrok Sądu Najwyższego z 3 grudnia 2010 r., I CSK 66/10). 
W tym kontekście ponowny pochówek musiałby każdorazowo zostać poprzedzony właściwą dla niego ekshumacją, wobec której określone zostały wymogi i obowiązki związane z jej przeprowadzeniem. Również okres, w którym możliwe jest przeprowadzenie ekshumacji został precyzyjnie zawężony – jest ona możliwa pomiędzy 16 października a 15 kwietnia. Powyższe powoduje powstanie dodatkowych kosztów związanych z ekshumacją (np. zakup nowej trumny) oraz poważne zagrożenia terminowe. Przy średnim czasie, jaki upływa pomiędzy zgonem a pogrzebem wynoszącym 4-7 dni kalendarzowych, uzyskanie zezwolenia właściwego miejscowo inspektora sanitarnego musiałoby nastąpić w ciągu kilku dni. Zezwolenie na ekshumacje wiąże się z koniecznością wydania decyzji administracyjnej, co z przyczyn organizacyjnych nie byłoby możliwe przed planowanymi terminami pogrzebów. 
Podsumowując, Usługi Komunalne nie widzą moralnych, prawnych ani organizacyjnych możliwości wdrożenia zasady ekshumacji z nieopłaconych grobów. Dokonywanie nowych pochówków w grobach nieopłaconych odbywa się na ściśle określonych i przewidzianych w przepisach prawa zasadach.
W sytuacji mieszkanki, opisanej w interpelacji, sugeruję rozważenie przeniesienia szczątków zmarłego do grobu po ekshumacji, w którym nie ma pochowanych innych zmarłych. Biuro Administracji Cmentarzy może wskazać lokalizację takiego grobu i udzielić wszelkich informacji związanych z przeprowadzeniem ekshumacji zmarłego. 
W kwestii ossuarium informuję, że na cmentarzu Miłostowo istnieje mogiła zbiorowa, do której przenoszone są szczątki odnalezione i wydobyte w trakcie prowadzenia prac np. archeologicznych i inwestycyjnych. Ze względu na stanowisko Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego w Poznaniu, nie ma racjonalnych przesłanek za utworzeniem kolejnej mogiły zbiorowej na cmentarzu Junikowo. Na tym cmentarzu tworzone są wyłącznie nowe pola urnowe lub pola grobów murowanych, z uwagi na duże zainteresowanie taką formą pochówku. 
Z wyrazami szacunku
Z up. PREZYDENTA MIASTA
(-) Natalia Weremczuk
ZASTĘPCZYNI
PREZYDENTA MIASTA POZNANIA
Do wiadomości:
Przewodniczący Rady Miasta